Mười trói buộc (Kiết sử)
Các kiết sử hay “Samyojanas” lại là một nhóm pháp bất thiện khác nữa, các kiết sử trói buộc “ngũ uẩn gông cùm” (Fetter-khandhas) (trong cuộc sống đời này) cho đến các ngũ uẩn (khandhas nơi cuộc sống mai hậu) hay trói buộc nghiệp với quả
[141] hoặc giả trói buộc chúng sinh phải chịu đau khổ… (Visuddhimagga,
XXII.48) qua các kiết sử đó chúng ta bị trói buộc vào trong vòng luân hồi sanh tử.
[142] Trong cuốn Dhammasangani (§1113) chúng ta thấy cách phân loại 10 gông cùm này như sau:
Tham dục (Kama -raga)
Sân hận (Vyapada)
Ngã mạn (Mana)
Tà kiến (Ditthi)
Hoài nghi (Vicikiccha)
Giới cấm thủ (Silabbata-paramasa)
Tật đố (Issa)
Xan tham (Macchariya)
Vô minh (Avijja)
Hữu tham (Bhavaraga)
Trong những cách phân loại kiết sử nêu trên, tà kiến được xếp dưới hai khía cạnh: tà kiến và Giới cấm thủ. Khi không có chánh kiến ta không thể tận diệt được tà kiến “bản ngã” và các phiền não khác, và như vậy chúng ta bị cùm nơi vòng luân hồi sinh tử. Khi không còn chánh niệm về một thực tại nào đó ngay trong giây phút hiện tại, chúng ta không thể tu luyện được Bát chánh đạo. Cho đến khi nào chúng ta chưa trở thành vị thánh Nhập lưu thì luôn có tà kiến xảy ra. Tật đố và xan tham cũng là các pháp bất thiện được phân loại căn cứ vào các kiết sử nhưng không nằm trong các nhóm phiền não khác. Chúng ta nên tìm hiểu xem ganh tị có xuất hiện khi ai đó nhận được bằng khen (Token of honour) hay bằng danh dự khi ta không nhận được hay không. Chấp thủ bản ngã chi phối các điều bất thiện thô thiển như ghen tương. Vị thánh Nhập lưu đã tận diệt được tà kiến “bản ngã” cũng tận diệt được ghen tương và cả bỏn xẻn nữa. Nếu chúng ta tu luyện hiểu biết về danh pháp và sắc pháp hàng ngày, rất có thể chúng ta khởi sự nhận ra cuộc sống thực sự chỉ là một sát-na cảm nghiệm được một cảnh nào đó. Đôi khi cảnh đó rất dễ chịu, đôi khi lại không dễ chịu chút nào, điều này hoàn toàn tuỳ thuộc vào các duyên hệ chi phối cảnh đó. Kinh nghiệm về các cảnh dễ chịu và khó chịu lại do nghiệp chi phối và do những hành động đã được thực hiện. Nếu ta nhìn nhận cuộc sống chỉ là một chuỗi những pháp khác nhau mà mỗi pháp đó xuất hiện là vì có được những duyên hệ chi phối riêng, thì sẽ có rất ít duyên hệ ghen tương xảy ra. Khi ta nhận ra bằng cách nào ghen tương luôn luôn có thể khuất phục chúng ta và các pháp bất thiện khác ta có thể sẽ được nhắc nhở cố tu luyện chánh kiến về danh pháp và sắc pháp để tận diệt những điều bất thiện.
Còn một cách phân loại các kiết sử khác nữa và cách này cho thấy cách phân loại này không hoàn toàn cứng nhắc. Ta thấy có thí dụ trong Sách Phân Tích (Book of Annalysis chương 17, §940)
[143] việc phân loại các kiết này giúp nhận ra các “hạ phần kiết sử” và “các thượng phần kiết sử”. Có năm hạ phần kiết sử thường trói buộc các sanh vật thuộc cõi dục giới và năm thượng phần kiết sử lại trói buộc các sanh linh thuộc cõi cao hơn như cõi Phạm thiên sắc giới và các cõi Phạm thiên vô sắc giới.
Các hạ phần kiết sử (Orambhagiyasamỵojana) gồm:
Thân kiến (Sakkaya-ditthi)
Hoài nghi (Vicikiccha)
Giới cấm thủ (Silabbata-paramasa)
Dục ái (Kama raga)
Sân (Vyapada)
Các thượng phần kiết sử (Uddhambhagiya-samỵojana) gồm:
Sắc ái (Rupa-raga) nơi các cõi Phạm thiên sắc giới.
Vô sắc ái (Arupa-raga) nơi cõi Phạm thiên vô sắc giới.
Ngã mạn (Mana)
Phóng dật (Uddhacca)
Vô minh (Avijja)
Cách phân loại tà kiến kiểu này lại được sắp thành hai loại: dưới góc độ thân kiến và Giới cấm thủ. Chấp thủ lại được sắp thành ba loại: Chấp thủ dục giới, chấp thủ tái sanh, kết quả của thiền vô sắc giới và chấp thủ tái sanh, kết quả của thiền vô sắc giới. Ganh tỵ và keo kiệt không xuất hiện trong phân loại này.
Tâm đạo của thánh Nhập lưu tận diệt được ba hạ phần kiết sử gồm: Thân kiến, Giới cấm thủ và hoài nghi. Vị thánh Nhập lưu không tận diệt được dục ái và sân, nhưng đối với vị đó những điều này lại không thô thiển như trong trường hợp của phàm phu; chúng không thể dẫn đến tái sanh khổ cảnh.
Tâm đạo của bậc thánh Nhất lai không tận diệt được kiết sử dục ái, nhưng đã suy yếu dần đi. Trí tuệ phải được tu luyện ở mức độ cao hơn để tiêu diệt được dục ái và sân. Vị thánh A-na-hàm tận diệt được cả hai triền cái này. Các hạ phần kiết sử không còn trói buộc được ngài nữa, nhưng các thượng phần kiết sử vẫn có thể thực hiện được điều đó. Điều này chứng tỏ cho thấy khó khăn đến mức độ nào để huỷ diệt được các kiết sử. Chỉ có tâm đạo của bậc A-la-hán mới có thể tận diệt tất cả những kiết sử. Vị A-la-hán không bao giờ chấp thủ nữa, ngài không chấp thủ với quả thiền, không chấp thủ với tái sanh nơi bất kỳ cõi hiện thực nào cả. Ngài cũng không còn ngã mạn, phóng dật và vô minh. Ngài ta đã tận diệt sạch tất cả các pháp bất thiện. Ngài không còn tâm bất thiện cũng như tâm thiện nữa, thay vào đó là tâm tốt không gây ra bất kỳ hậu quả nào. Bậc thánh A-la-hán thực sự đã trở thành người hoàn thiện, ngài đã hoàn thành được nhiệm vụ của mình. Vòng luân hồi sinh tử không còn có khả năng gì để trói buộc được ngài nữa.
Sợi giây, cái còng trói buộc cái thân, việc này ai cũng thấy. Cô con gái lả lướt đi qua, nhiều chàng trai trở nên mất bình thường. Tiếng sáo du dương trong đêm vắng khiến nhiều người lần mò tìm đến nơi...ngây ngất, quên mọi nguy hiểm trên đường...Vào những chỗ từng tứng tưng, thùng thình nổi lên, cả đám người cà dựt, nhảy múa điên cuồng...Câu cải lương mùi mẫn khiến bao người rơi nước mắt...Mùi thịt nướng bên kia sông khiến con chó nhào xuống sông bơi, rồi bị nước cuốn trôi…
Sợi giây trói buộc chỉ làm cho người bị trói khó chịu nhưng không bị sai khiến...Sắc thanh hương vi xúc pháp không những trói buộc mà còn lèo lái, sai khiến con người…mất tự chủ...Ai trói buộc, sai sử ta. Ai giúp ta cởi trói, thoát khỏi sự sai khiến...Chính ta...
Tự suy nghĩ mà sớm ngừng lại những việc làm của những con thiêu thân lao vào lửa…Đắm say vào sắc thanh hương vị xúc pháp...Tìm niềm vui ngắn hạn. Tiếp theo niềm vui ngắn hạn là buồn chán, khao khát, trông chờ, mong cầu dài hạn...Nồng độ nghiện ngập mỗi lúc một tăng...Có lắm kẻ tâm trí suốt ngày cứ rộn ràng, đứng ngồi không yên bồn chồn, mong cho tối sớm đến để có thể đến phòng trà, lên sân khấu hát hò hoặc ra sàn nhảy...
Nếu nói tu phải từ nhân duyên...Sắc thanh hương vị xúc pháp là thế gian pháp đầu tiên tiếp xúc với con người đấy...Sen mọc lên từ bùn, con người lớn lên trong sắc thanh hương vị xúc pháp...Biết và thấy...biết tiếp xúc khi sống trong sáu trần,... những tác ý nào nên hay không…Mười kiết sử là mười nghiệp quả...là quả đắng đã kết thành, không phải là nhân là duyên mà con người đắm say, sinh hoạt với chúng...Con người chỉ dùng lục căn tiếp xúc với lục trần, sống trong lục trần như hoa sen sống trong bùn...Nếu củ sen không cung cấp thức ăn tinh khiết thì hoa sen không thể kết thành...Mười quả đắng, mười kiết sử nếu không còn nhân duyên xấu ác do sáu căn, sáu trần cung cấp...mười quả đắng này sẽ không trưởng thành nữa mà dần già bị héo mòn, rơi rung...Không thể tu sửa nơi quả đã thành hình nhưng tu với nhân duyên sáu trần...Biết tác ý...trái đắng sẽ rụng…
Những lời giảng ngăn ngừa, tiêu trừ mười kiết sử...thực ra không vạch rõ tu sửa từ đâu…điều này nên suy gẫm...
Ai cũng cho thấy biết và những tác ý của mình là chân chính...Khó khuyên bảo nhau…Ta đi với nghiệp của ta...
Triền cái : Triền : những phiền não ; cái : che khuất . Vậy triền cái là những phiền não che mờ chân tâm .
Triền phược : triền : phiền não ; phược : ràng buộc , cột chặt . Vậy triền phược là những phiền não cột chặt con người trong vòng luân hồi không thoát ra được .
Yếm ly : nhàm chán, ví dụ yểm ly thế gian nghĩa là nhàn chán cuộc đời .
Xã ly : bỏ đi .